Typewriter
 
  • Trần Mạnh Cường

TẠI SAO CHÚNG TA LẠI CƯỜI?

Xưa này, hiếm có nghệ nhân làm Hài đương đại nào cùng tình về một triết lý hài nào; ngoại trừ: Nếu nó gây cười, nghĩa là nó buồn cười. Nếu bạn muốn viết hài hước hơn, hãy nên tìm hiểu về cách khán giả tương tác như thế nào với sự hài hước. Đầu tiền, hãy nói về việc Tại sao chúng ta lại cười?


Nhà tâm lý học nổi tiếng Patricia Keith-Spiegel đã chỉ ra hai lý do chính khiến chúng ta cười.

- Chúng ta cười vì sự bất ngờ

- Chúng ta cười vì cảm thấy mình nổi trội


Keith-Spiegel còn nêu thêm sáu động lực bổ sung cho tiếng cười, và mỗi cái trong số chúng đều bổ trợ cho một trong hai lý do, BẤT NGỜ và NỔI TRỘI.


- Cười theo bản năng.

- Cười vì sự bất hợp lý.

- Cười vì sự tác động từ xung quanh.

- Cười để được giải toả.

- Cười khi giải được một câu đố.

- Cười thoái lui.


Các lý thuyết về sự hài hước trong bài viết này không phải là tiêu chí đánh giá thế nào mới là hiệu quả. Mà chỉ cung cấp cho bạn thông tin để hiểu thế nào là hài hước dưới góc độ là người đọc, người nghe.


“Phân tích sự hài hước giống như mổ xẻ một con ếch vậy. Cả hai đều chết trong quá trình này.”E.B White

SỰ BẤT NGỜ


Trong hầu hết trường hợp, chúng ta cười để che đậy đi sự “quê”. Đây là kết quả việc làm gì đó một cách vô tình, lỡ mồm nói gì đó ngu ngốc hoặc khi chúng ta bị lừa. Nếu đã bị lừa, nghĩa là chúng ta đã bị bất ngờ.


Sự bất ngờ là một trong những công thức cơ bản nhất tạo nên cái Hài hước. Một câu đùa (Joke) là một câu chuyện, thì kết thúc sẽ thường là một điều gì đó không thể đoán trước được. Sự thú vị sẽ giảm đi rất nhiều khi mà cái ai cũng biết trước cái kết.


Người ta gật gù với cách chơi chứ thông minh, nhưng cách chơi chữ bất ngờ mới mang lại tiếng cười.


Hai “mánh” hài phổ biến nhất mang lại sự bất ngờ đó chính là Đánh lạc hướng (Misdirection) và cười về sự Bất hợp lý (Incongruity). Công thức ở đây chính là làm sao cho khán giả tưởng rằng họ đoán trước được điều gì sắp xảy ra, nhưng kết quả thì lại là một điều hoàn toàn khác (Đôi khi nó phi Logic và chẳng có ý nghĩa gì cả). Ví dụ như câu đùa dưới đây:


“Tôi và vợ có rất nhiều cuộc cãi vã, một nửa trong số đó là vợ tôi thắng. Mẹ vợ tôi thắng nửa còn lại” – Terry Bechtol

SỰ NỔI TRỘI


Một nhu cầu không thể thiếu của con người đó chính là cảm giác được tôn vinh, cảm thấy bản thân vượt trội hơn những người khác.


Nhà nhân chủng học Alan Dundes từng viết: “Hài hước là sự phản ứng của bản thân với bi kịch. Điều buồn cười ở đây là kẻ khác phải lãnh hậu quả.” Chúng ta thường cười khi một đứa trẻ ngã rồi lại đứng ngay dậy, điều này không vui tẹo nào, nhất là ở vị thế của đứa nhóc vừa mới ngã. Thế nhưng chúng ta luôn bào chữa cho chuyện đó của mình là “Nhìn nó ngã đáng yêu ghê.”


Hài hước bởi cảm giác nổi trội thường nhạo báng trí thông minh, địa vị, và những khiếm khuyết của những người mà ta cho rằng là thấp kém hơn mình. Và tôi không hề khuyến khích các bạn làm điều này, vì hậu quả khi đó cực kỳ tồi tệ.


“Nếu bạn không tự cười vào mặt mình. Hãy cười vào mặt những kẻ khác”Bobby Slaton

Tuy nhiên, chúng ta cũng đâu có tha cho những người có địa vị cao hơn bản thân. Dù là vô tình hay cố tình, nhiều kẻ hả hê khi chế giễu những người có quyền lực, người nổi tiếng, ngời giàu,…. Nạn nhân địa vị cao bao nhiêu, thì ta lại muồn bằng với họ bấy nhiêu.


“Nói móc mỉa Apple, Google bán sản phẩm đắt thì vui đấy. Nhưng móc mỉa người khuyết thật thì không.”Mạnh Cường

gif

Cảm giác bất an cũng là một lý do để con người tìm kiếm cảm giác được nổi trội. Bạn không chắc mình sẽ giữ được những của cải, địa vị của mình được bao lâu? Kệ đi, cứ “gáy” cái đã.


Chỉ có hai còn đường để đạt được cảm giác nổi trội mà thôi. Thứ nhất đó là tự mình đạt được nó (khó và tốn nhiều thời gian), thứ hai đó là lôi người khác xuống bằng với bản thân (quá dễ). Với bản tính con người thì cái gì dễ thì làm trước. “Hài hước là vũ khí của những kẻ vô danh”.


6 ĐỘNG LỰC THÚC ĐẨY TIẾNG CƯỜI


BẢN NĂNG


Cười là bản năng của con người sinh ra đã có. Về mặt sinh học cười là một chức năng của hệ thần kinh giúp thư giãn, phục hồi sức khoẻ. Và về mặt xã hội thì đó là hành động thể hiện sự thiện trí, không thù địch. Và trải qua hàng nghìn năm tiến hoá, tiếng cười giờ đây còn mang theo sự công kích cá nhân, hoặc muốn kết nối thân thiết hơn với một ai đó.


BẤT HỢP LÝ


Một sự việc bất hợp lý khi bản chất bên trong của chính nó không đồng nhất. Ví dụ, khi một ai đó cư sử sai sai trong một tình huống nhất định và điều này dẫn tới kết quả nực cười. Hiệu ứng này sảy ra khi nhân vật có những hành động, lời nói, suy nghĩ không đồng nhất.


“Tôi muốn sống một mình, nên tôi mời bố mẹ đi ra khỏi nhà”Mạnh Cường

TÁC ĐỘNG CỦA MÔI TRƯỜNG XUNG QUANH


Hiệu ứng đám đông chính là nguyên nhân chính dẫn đến tiếng cười kiểu này. Chắc chắn bạn thấy khó sử khi cưới lớn trong khi cả khán phòng dều im lặng phải không nào?


Và ngược lại, nếu năng lượng trong khán phòng cực kỳ náo nhiệt thì bạn sẽ thoải mái để cười hơn rất nhiều.

gif

GIẢI TOẢ


Cười gượng gạo là một giải pháp để giảm bớt sự căng thẳng sau khi chúng ta mắc lỗi, hoặc giảm bớt áp lực trong cuộc sống.


Làm sao để có được tiếng cười kiểu này? Nó bao gồm ba yếu tố: 1. Khán giả phải sẵn sàng để bật cười; 2. Khán giả cũng phải cảm thấy bất an, bồn chồn với câu chuyện mà họ đang theo dõi; 3. Cái kết của câu chuyện giải phóng sự bất an đó.


Hãy thử tưởng tượng bạn thân của bạn ngã lộn cổ xuống ao. Lúc này cảm giác lo lắng, hốt hoảng bao trùm, bạn chạy tới xem nó thế nào. Và rồi ngoi lên bờ bình an vô sự, và bạn cười và nói “Thằng khỉ làm tao hết hồn à!.” Đó chính là cười Giải toả (Release).


GIẢI ĐỐ


Chúng ta thường cười sau khi sắp xếp thành công các mảnh ghép thông tin lại được với nhau: “Ồ, thì ra là vậy!.”


Các nhà khoa học gọi đây là kiểu Hài hước tổ hợp. Mà tại đây, chúng ta cười một điều bí ẩn khuyến khích chúng ta đi tìm những thông tin còn thiếu, kết quả sau khi thành công chúng ta tự thưởng cho bản thân bằng một nụ cười. Bởi con người cảm thấy thoả mãn khi hoàn thành một câu đố (Sự bất ngờ) và cảm thấy bản thân rất thông minh (Sự nổi trội).


“Mất bao lâu để một người bị nghẹn tới chết? Phút Choke” Mạnh Cường

CƯỜI THOÁI LUI


Nhà tâm lý học J.C. Flugel viết, "Chúng ta cười để tạm thoái lui khỏi những quy chuẩn của xã hội mà không cảm thấy bản thân là kẻ dở hơi. Tâm trạng của chúng ta trở nên vui tươi, thư giãn." Điều này có thể giải thích tại sao hài kịch là loại hình được chấp nhận rộng rãi nhất ở bất kể quốc gia hay nền văn hóa nào.


Chúng ta quay tìm lại sự hồn nhiên như một đứa trẻ, không còn bị ảnh hưởng bởi môi trường xung quanh (Sự tác động của môi trường xung quanh). Hoặc cười khi là người chủ động thay đổi môi trường đang trầm lắng của khán phòng.