Typewriter
 
  • Đức Minh Phạm

HÀI CỦA BO BURNHAM: CÂU CHUYỆN LÀM NGHỆ THUẬT TRONG THỜI ĐẠI NHIỄU NHƯƠNG

Bắt đầu từ thế kỉ XX, thế giới bước vào kỉ nguyên của sự chết chóc. Các triết gia, các nhà nghiên cứu tìm thấy cái chết ở khắp mọi nơi. Freidrich Nietzsche cho rằng “Chúa đã chết”. Roland Barthes viết về cái chết của tác giả. Rồi lần lượt đến cái chết của người đọc, cái chết của ngôn từ, cái chết của tiểu thuyết, tất cả những nhận định ấy góp phần vẽ nên bức tranh của một thế giới đang ngày càng trở nên bi quan đến rợn người. Những “cái chết” không chỉ dừng lại ở trong địa hạt của tôn giáo, văn chương, điện ảnh,.. mà nó còn bao trùm cả lên hài kịch. Bằng chứng thể hiện ở sự xuất hiện ngày một nhiều của những tác phẩm hài kịch đen (dark comedy). Giờ đây, nhiều nghệ sĩ hài tự chất vấn về ý nghĩa của hài kịch: liệu trong một thế giới đảo điên, thì hài kịch có còn cần thiết hay không? Và Bo Burnham là một trong những nghệ sĩ hài trăn trở về câu hỏi này nhiều nhất.


Hoạt động nghệ thuật của Bo Burnham rất đa dạng, từ sáng tác nhạc, diễn xuất, biên kịch, diễn hài độc thoại,.. Một đặc điểm chung trong các sáng tạo về hài của Bo Burnham là nó thường đặt ra những chất vấn về hiện sinh, về ý nghĩa của sự tồn tại. Trong “Words Words Words”, Bo hát đi hát lại điệp khúc “nghệ thuật đã chết”. Trong “Inside”, Bo tự hỏi “phải chăng hài kịch đã đến hồi tận số?”. Thế nhưng, mặc kệ những bi quan, nghệ thuật vẫn sống sờ sờ, còn các nghệ sĩ thì vẫn không ngừng sáng tạo. Bo cũng vậy. Anh vẫn tích cực làm hài, vẫn sáng tạo không ngừng nghỉ bất chấp những nghi hoặc của bản thân. Thậm chí, những nghi ngại này còn trở thành chất liệu cho Bo làm hài. Có lẽ, chừng nào còn tồn tại trong kiếp nhân sinh, Bo và những người như anh sẽ không ngừng chất vấn về ý nghĩa của cuộc sống, của công việc của họ. Bởi vậy, làm hài với Bo giống như sứ mệnh, cây thập tự mà anh luôn phải gánh trên vai mà ít nhất là cho tới bây giờ, vẫn chưa thể buông bỏ. Không hề quá khi nói, Bo Burnham chính là nghệ sĩ hài tiêu biểu nhất của thời đại mà chúng ta đang sống.



Bo Burnham sinh trưởng trong một gia đình theo đạo. Anh học cấp 3 ở một trường dòng, ở đó, Bo tham gia rất nhiều hoạt động sân khấu. Trải nghiệm này đã đặt những viên gạch đầu tiên trên hành trình phát triển sự nghiệp sân khấu của Bo sau này. Trong một bài phỏng vấn với NPR, Bo chia sẻ: “Đó quả là những ngày tháng tươi đẹp. Sân khấu ấy giống như mối tình đầu của tôi vậy. Đó thật sự là thời gian đẹp đẽ nhất cuộc đời tôi.”

Thế nhưng, sự nghiệp làm hài của Bo chỉ chính thức bắt đầu khi anh đăng tải bài hát "My Whole Family" lên Youtube.

“My whole family thinks im gay

i guess its always been that way.

Maybe its cause of the way i walk,

that makes them think that i like...boys”.


(“Cả gia đình nghĩ tôi gay

Hình như mọi người nghĩ vậy lâu rồi

Phải chăng là do cách tôi đi đứng

Nên ai cũng cho rằng tôi thích .. giai.”)

Từ video này, tài năng của Bo Burnham được phát hiện. Đại diện của Dave Chappelle sau đó đã liên lạc với Bo để đề nghị hợp tác và sự nghiệp làm hài của Bo bắt đầu từ đây. Bo ra album nhạc hài đầu tay, tham gia các show truyền hình lớn của Mỹ, rồi diễn những show lớn trước hàng chục nghìn khán giả. Không chỉ riêng Bo mà trong kỉ nguyên của internet, nhiều ngôi sao lớn cũng được phát hiện theo cách này. Internet giống như ánh đèn chiếu sáng đến những tài năng vẫn còn đang ngủ quên trong bóng tối, dẫn lối họ đến với công chúng và thành công danh vọng. Thế nhưng việc phải sống trong kỉ nguyên internet cũng để lại những chấn thương tinh thần cho mỗi người chúng ta. Hơn ai hết, Bo hiểu rõ điều này. Từ những bài hát trong các show hài, cho đến bộ phim đầu tay của Bo đều nói rất nhiều về sự lưỡng nan của đời người trong kỉ nguyên internet. Có thể chỉ là những quan sát nhỏ, tếu táo về cách hành xử của con người trên mạng xã hội, hoặc là thẳng thắn nói về những đứt gãy trong mối quan hệ giữa người với người. Internet và mạng xã hội ra đời với kì vọng đưa con người lại gần nhau hơn. Thế nhưng đôi khi, đó chỉ là sự kết nối hời hợt bên ngoài, còn chúng ta thực chất đang ngày càng xa cách với những người xung quanh và với chính bản thân mình. Giống như cuộc gọi Facetime cho mẹ trong mùa dịch chỉ làm chúng ta nhận ra mình đang “lãng phí thời gian” thế nào.



Internet, cùng với đức tin tôn giáo đặt ra những câu hỏi không có lời giờ đáp, đồng thời cũng là nguồn cảm hứng vô tận của Bo trên hành trình sáng tác và hình thành phong cách của riêng anh. Bo cười vào những vấn đề nhức nhối của thời đại, vào những điều cấm kị mà nhiều người vẫn thường tránh né. Bo trở đi trở lại với những chủ đề ấy, từ khi còn là cậu học sinh trung học cho đến khi đã bước sang tuổi 30, chỉ có điều, cái hài đã dần “sắc” hơn. Nó không chỉ làm cho khán giả cười ồ lên rồi quên ngay, mà còn đọng lại trong lòng chúng ta những suy ngẫm về hiện thực hỗn loạn ở ngoài kia.


Xem Bo, ta mới thấm thía câu nói của Cesar Cruz, rằng “nghệ thuật phải là liều thuốc chữa lành những điều nhức nhối, và làm xáo động những lặng yên của cuộc đời”. Hài của Bo không phải dành cho những người đi tìm tiếng cười để trốn tránh sự căng thẳng, áp lưc, thậm chí tàn khốc của hiện thực xã hội. Thậm chí, Bo còn cố gắng xoáy sâu vào những khổ đau của kiếp hiện tồn, để tìm tiếng cười trong đó. Đó là sự bẽ bàng rằng Chúa không tồn tại trên cõi đời này, hoặc nếu có thì Người cũng không giải cứu con người khỏi những tội lỗi mà chúng ta gây nên. Đó là sự thật cuộc đời mỗi người là những vòng lặp của lòng tham, của tội lỗi và rằng thế giới không hề công bằng chút nào. Thế nhưng, bất chấp những điều trên, con người vẫn không bỏ cuộc. Chúng ta vẫn sống và hy vọng vào những điều tốt đẹp hơn, vẫn không ngừng cố gắng để thay đổi bản thân mình. Cũng giống như cái cách Bo vẫn cố gắng không ngừng nghỉ trong suốt một năm để hoàn thành chương trình “Inside”, bất chấp anh đã lỡ kế hoạch tới 6 tháng. Bo hát rằng “chúng ta đều sẽ xuống địa ngục”, nhưng kể cả có như vậy, thì ta sẽ xuống với tư cách của những người anh hùng vì đã không bỏ cuộc trước những lưỡng nan của cuộc đời. Và chính điều này làm nên khả năng chữa lành của cái hài của Bo. Bởi đằng sau những sự hoài nghi thể hiện trên sân khấu là niềm tin rằng con người sẽ không bao giờ bỏ cuộc. Hài kịch là sự thật về con người - những kẻ ngốc sẽ không ngừng cố gắng dù khó khăn đến thế nào đi nữa. Hành trình làm hài hơn 10 năm và việc theo đuổi đến cùng dự án “Inside” của Bo bất chấp những vấn đề tâm lý, bản thân sự cố gắng ấy chính là hài kịch.


Chúng ta cười cùng Bo, khóc cùng Bo. Chúng ta được cái hài của anh chữa lành. Đó là cái hài của một thiên thần giữa thời hiện đại tự đóng mình lên cây thập tự, để cho chúng ta có được cái cười sảng khoái, và cả niềm tin rằng dù cho thế giới có đang khủng hoảng đến thế nào đi nữa, thì đến cuối cùng, mọi chuyện cũng sẽ ổn thôi!